[b:3346540b31]Semahlar


I
Semahlar

Tasavvuf ehlinin, müzik aletleri de çalýnarak söylenen neþidelere uyup vecde gel melerine, raks etmelerine, dönmelerine denir. Ýslam Ansiklopedisi’ne göre ise; aslýnda “sem” kökünden, “sam” veya “sim” gibi bir mastar olup, “iþitmek, duymak, dinlemek, iþitilen söz, iyi þöhret ve iyi anýlma, þarký dinleme” ve nihayet, “yarý dini mahiyette çalgýlý ve þarkýlý ziyafet” gibi türlü manalara gelmektedir.

Semahlar Anadolu Halk Kültürü’nün müzikal dehasý olup, Alevi-Bektaþi toplumunun yüksek müzik zevkinin en bariz örneklerindendir. Kelime
anlamýna bakarsak; Abdülbaki Gölpýnarlý’nýn Tasavvuftan Dilimize Gelen Deyimler ve Atasözleri” adlý kitabýna göre sema; (sima) 5 Arapça, “duymak”, “iþitmek” anlamýnda bir sözdür.


Bu çeþit manalar, birkaçý hariç diðerlerinin, kelimenin Eski Arapça’daki “þarký söyleme” veya “çalgý çalma” manasý ile yakýndan ilgili olduðu açýkça görülmektedir.

Ýþitmek, duymak, dinlemek kökünden gelen Semah sözcüðü “samah”, “zamah”, “samak” gibi çeþitli þekillerde söylenmektedir.

Tamamýyla Alevi-Bektaþi topluluðuna ait olan semahlar, Doðu Karadeniz’de en az olmak üzere bu topluluðun yaþadýðý bütün yörelerde mevcuttur. Ancak bugüne kadar derlenmiþ eserler itibarýyla, Sivas, Erzincan, Malatya, Urfa, Muðla (özellikle Fethiye), Denizli ve Ege geneli ile Antalya’da yaygýndýr.

Semahlar, Alevi Toplumu’nun gizli dernek toplantýlarýdýr ve dinsel ibadetlerin yerine getirildiði özel günlerde yapýlýr. Hasat mevsimi gibi yýlýn belirli günlerinde de yapýldýðý söylenmektedir. Dini özellikleri dolayýsýyla, geliþigüzel zaman ve mekanlar da oynanmaz. Ýki, dört, altý, sekiz veya daha fazla kiþiyle oynanan oyunlar olup, tek oynandýðý görülmemiþtir. Semahlarýn karýþýk oynandýðý yerlerde, kadýnlarla erkekler arasýnda belli bir hýsýmlýk, yakýnlýk gözetilir. Bazý yörelerde çok yakýn komþuluk birlikte oynamak için yeterlidir. Bu tarz toplantýlarda kadýnla erkek arasýnda herhangi bir erkeklik, diþilik davranýþý söz konusu olamaz, böyle davranan kiþiler çok ayýplanýr ve topluluða bir daha kabul edilmezler.

Semahlarýn oynandýðý Cem Ayinleri’nin en büyük özelliklerinden biri müziðe ve oyuna gösterilen saygýdýr. Bu toplantýlarda semah oynanýrken oturulmaz, ayakta dinlenilip seyredilir. Baðlama bazý yörelerde kutsal sayýlýp duvara, insan boyunun bir karýþ üstüne gelecek þekilde ve Kuran-ý Kerim’le yanyana asýlýr. Saz çalýnacaðý zaman, sazý çalacak olana veren kiþi öpüp baþýna koyar, alan kiþi de öpüp baþýna koymadan çalmaya baþlamaz.

Semahlar karþýlýklý durarak ve ayrýk düzende (eller veya kollardan tutuþmadan), Cem Bezmi’nin ortasýnda açýlan boþlukta, dolaþarak oynanýr. Çerað Mumlarý’nýn yandýðý “Çerað Tahtý” denilen yere gelinince, yüzler o tarafa döner, eller hürmetle göðüste birleþtirilip boyun hafifçe eðilir. Bu mevkiye sýrt dönülmez, orasý kutsal bir köþedir. Semah Nefesi okunurken nefesin son kýtasýnda, þairin þah beyiti geldiðinde oyuncular olduklarý yerde hareketsiz kalýr, þairin adýna hürmeten bu bölümde oynanmaz. Semahlar yalnýz baðlama eþliðinde oynanýr. Tunceli ve Ege semahlarýnda kemane de baðlamaya eþlik eder. Davul, zurna (yakýn zamana kadar gizli oynandýðý için), hiç kullanýlmaz. Bazý semahlarda sazlar bir çeþit pedal görevi yaparak, karar sesi civarýnda dola þan sabit bir melodiyi çalarlar. Hemen bütün semahlar da birbirine benzeyen bu ezgi, vokal bölümü de dahil olmak üzere, bütün eser boyu devam eder. Ton deðiþirse, sazlar da o tona uygun baþka bir sabit melodiye geçerler. (Örn. Bir Kýz ile Bir Gelin - Fethiye) Semahlar, özellikle ritmik yapýlarý bakýmýndan, Türk Halk Müziði Repertuarý’nýn en önemli eserlerini oluþtururlar. Ana Usuller, (2,3,4 ve üçerli þekillerinden 12) ve Birleþik Usullerin(5,7, 8, 9) tamamýyla, 10 zamanlý Karma usul, semahlar içinde mevcuttur.

Semahlar tek veya birkaç bölümlü olabilirler. Çok bölümlü semahlarda bölümler genellikle birbirinden farklý tonlardadýr. Ýki bölümlü semahlarýn ilk bölümleri “Aðýrlama”, ikinci bölümleri ise “Yeldirme”, “Yürütme”, “Pervane” veya “Pervaz” adlarýný alýrlar. (Örn. Ya Hýzýr Semahý - Arapkir). Eðer semah üç bölümlüyse, ilk bölüme “Aðýrlama”, ikinci bölüme “ Ýki Ayak” veya “Yürütme”, üçüncü bölüme ise “Yeldirme” veya “Pervaz” denilir. (Örn. Yüce Dað Baþýnda Bir Koyun Meler -Fethiye). Dört bölümlü semahlar yine “Aðýrlama”yla baþlar, “ikileme”yle devam eder, “Yürütme”ye geçilip, “Yeldirme” ile son bulur. (Örn, Gine Dertli Dertli-Sivas)

En önemli ritmik özellikleri ise bazý semahlarda birkaç deðiþik ritm kullanýlmasýdýr. Ritmik deðiþiklikler çoðunlukla bölüm geçiþlerinde olur ‘ki genellikle ayný anda’ ton da deðiþmektedir. Tempolarý açýsýndan gittikçe hýzlanan bir sýra takip ederler. Bazý semahlarda ise, aðýr-hýzlý-aðýr- hýzlý düzeni görülür. (Örn. Bugün Yasta Gördüm - Urfa) Ancak bütün semahlar biterken aðýrlaþýrlar. Bazý Arguvan Semahlarý arasýnda temposu sabit olanlara rastlanmýþ týr.

Sonuç olarak semahlarýn tanýtýlabileceði en kýsa özet bu olabilir. Müzik Analizi derslerinin en yoðun örneklerini teþkil eden semahlarý, yaratanlara, derleyen ve notaya alanlara, seslendirerek tanýnmalarýna katkýda bulunanlara Halk Müziði camiasý minnettardýr.

Gamze TÜFEKÇÝ-ÝTÜ Türk Musikisi Devlet Konservatuarý Öðretim Görevlisi
Motif Dergisi 29. Sayý





II
SEMAHLAR HAKKINDA GENEL BÝLGÝ

Alevi dinsel oyunlarýný halk, ''semah, samah, zamah'' gibi yerel sözlerle adlandýrýr. Semah katý kurallara sokulmamýþtýr. Bu, onun deðiþimini ve çok çeþitli dallara ayrýlmasýný saðlamýþtýr. Böylece çeþitli semah türleri doðmuþtur.

Semahlar kentlerde kadýnýn baský ve peçe altýnda tutulduðu dönemlerde bile kadýn erkek birlikte oynanýr. Bu, doða ile insanýn zo­runlu uyumundan kaynaklanýr. Semahlar kökende göçebe toplumun dinsel oyunudur. Göçebe toplumlarda ise kadýn erkek ayrýmý yerleþiklerdeki gibi katý kurallarla ayrýlmaz. Doða, kiþiyi günlük yaþamýn her kesiminde ve dinsel törenlerde eþit kýlar. Böylece semahlar kadýn ve erkeklerin birlikte oynadýklarý oyun durumuna girer. Yalnýz erkeklerce oynanan semah türü neredeyse yok gibidir. Salt erkeklerce oy­nanan semah türüne Sivas, Malatya, Tokat çevresinde oynanan "Ya Hýzýr" semahý örnek verilebilir. Oysa bu semahýn da kadýn erkek karý­þýk oynandýðý olur. Yalnýz kadýnlarca oynanan semahlar oldukça çoktur. Karýþýk yapýlan semahlarda kadýn ve erkek sayýsýnýn birbirine yaklaþýk olmasýna çalýþýlýr. ''Çark'' semahýnda olduðu gibi kimi se­mahlarýn yalnýz kadýnlarca oynanmasý kural haline gelmiþtir.

Semahlarda yerel ayrýlýklar çok görülür. Bunun kökeni de göçe­be toplum yaþam biçiminin devingenliðinden kaynaklanýr. Gerektiðinde kurallar yaþam biçimine göre düzenlenir. Ya da yeni kurallar konur. Semahlarýn baþlangýcý, oynanýþý ve bitiminde görülen bölgesel ayrýlýklar biraz da buradan kaynaklanýr.


SEMAHTA KÝÞÝ

Semahlarýn belli sayýda kiþilerce oynanmasýna özen gösterilir. Bektaþi semahlarýný anlatan kaynaklar, semahlarýn 2-4-6-8-10-12 ki­þilik öbeklerce yapýldýðýný bildirirler. M. Tevfik Oytan semahýn baþlangýcýný þöyle anlatýr:
"Ýlk önce dört can semaha kalkar. Bu ilk semah açýlýþ semahý olduðu için mürþit ve cem erenlerinin tümü ayaða kalkarlar.'' Ayný sayýlar Vahit Lutfi Salcý, Bedri Noyan gibi yazarlarca da verilir.

Ancak Alevi semahlarýnýn daha çok 3-5-7-9-12 kiþilik öbeklerce yapýldýðý gözlenir. Gerçekten Aleviler arasýnda bu sayýlara çok önem verilir. Bu sayýlarýn kutsallýðýna inanýlýr. Bu sayýlar hayýrlý dualar durumunda olan gülkbenklerde de anýlýr. ''Üçler, beþler, yediler, onlar, ikiler'' den yardým ve þefaat dilenir. Son yýllarda semah oyunlarýný ko­nu edinen incelemelerde semah oyuncularýnýn sayýlan olarak bu sayýlar gösterilir. Bizim halktan öðrendiðimiz sayýlar da çok kez bu sayýlarý doðrular durumdadýr.

Bu durumda semahçýlarýn sayýsýnda bir deðiþiklik söz konusudur. Vahit Lutfi Salcý, M. Tevfik Oytan. Bedri Noyan gibi Bektaþi tarikatýnýn içinden gelen kiþilerin böyle bir konuda yanlýþ yapmýþ olmalarý düþünülemez. Büyük olasýlýkla semahçý sayýsýndaki bu ayrýlýk. Alevi ve Bektaþi semahlarýndan kaynaklanýr. Bektaþilerin ve Alevlerin bir bölümü birinci sayýlarla. Aleviler ise ikinci sayýlarla semah ederler.

Ayrýca on altý kiþilik, kýrk kiþilik ve daha kalabalýk toplulukla­rýn yaptýklarý semahlar vardýr. On altý kiþilik semahýn oynanýþ biçimi baþkadýr. Dörder kiþi karþýlýklý dizilirler. Çaprazlama oynarlar. Kýrk kiþilik semah ise Fethiye Tahtacýlarý arasýnda kadir geceleri yapýlýr. Yeniden doðuþu canlandýran kýrklar olayýnýn anýsýna dayanýr. Ama bu semahýn kapalý yerde yapýlmasý zordur. Nitekim çok kalabalýk öbeklerce oynanan Yatýr Semahlarý da böyledir.


SEMAHTA EZGÝ

Semahlarýn ezgisi halk müziðinden kaynaklanýr ve türkülüdür. Türkü ile oyun iç içedir. Yörelere göre ezgilerde, vuruþlarda ayrýlýklar görülür. Semah ezgileri genellikle 5-7-9 aksak vuruþlu ya da çift vu­ruþlu havalardýr. Ezgiler genellikle baðlama ve keman ile çalýnýr. Vur­malý ve cafcaflý sazlar kullanýlmaz. Böylece oyunun kutsallýk iþlevi ko­runmuþ olur;

Çepniler de cemde kesinlikle on iki çalgý bulunur. Bu on iki saz ayný türden olabileceði gibi deðiþik türlerden de olabilir. Semahlar bu on iki çalgý ile çalýnýr. Tahtacý cemlerinde ise en az iki, en çok on iki çalgý bulundurmak töredir. Genelde Çepni cemleriyle Tahtacý cemleri büyük benzerlik gösterir. Ezgi ve vuruþlarda yörelere göre ayrýmlar görülür. Sözgelimi Sýraçlar Köroðlu havasý ile semahýn yeldirme bölümünü oynarlar.


SEMAHTA GÝYSÝ

Semah yapýlýrken semahçýlarýn üzerindeki giysiler çok renkli ve deðiþiktir. Daha doðrusu halkýn günlük, bayramlýk giysisidir. Belli bir kalýp söz konusu deðildir. Erkekler de bacýlar da temiz giysileri ile se­mah yapmaya özen gösterirler. Bu giysi bacý için üçetek giyildiði dö­nemlerde üçetektir. Fistan giyildiði dönemlerde fistandýr. Giysilerde de eskiye baðlýlýk söz konusu deðildir. Kurallarda biçime deðil öze önem verilir. Biçim özü bozmadýðý sürece deðiþebilir.

Giysilerde yerel ayrýlýklar görülür. Doðu illerinde baþ açýk se­mah yapmak uygun bulunmaz. Bacýlarýn baþlarý zaten örtülüdür. Erler ise þapka ile semaha kalkmazlar. Semah yapacak erler baþlarýna mendil, poþu gibi bir þey baðlarlar.


SEMAHA KALKIÞ

Semaha kalkýþta da kimi töreler söz konusudur. Bu töreler böl­gelere göre küçük ayrýlýklar gösterir. Doðu illerinde semaha kalkmadan önce el, ayak ve yüz yýkanýr. Bu bir tür abdest iþlevindedir. Kapalý yerlerde yapýlan semahlar yalýnayak oynanýr.

Cemde semahlar baþlayacaðý zaman semahçýlar kendiliðinden semaha çýkarlar. Herhangi bir üþengenlik, çekingenlik olursa belli ki­þiler toplumun üstelemesi ile kalkarlar. Genelde semaha kalkmak bir onur sayýldýðýndan böyle üstelemelere karþý direnilmez.

Anadolu'nun çeþitli yerlerinde cemde ilk semah yapýlacaðýnda önce semahçýlar dedeye niyaz ederler. Bu niþanýn çeþitli bölgelerde deðiþik biçimlerde olduðu görülür.

Denizli'de er, bacýnýn önünde niyaz eder. Bacý ise sað elinin parmaklan sol elinin parmaklarý üzerinde olarak niyaz edenin sýrtýna hafifçe dokunur biçimde ona niyaz eder. Bu semah iki kiþinin oynadý­ðý bir semahtýr. er ayaða kalktýðýnda saz yavaþ yavaþ ve tatlý kýpýrda­nýþlarla semahý baþlatýrlar. Kuþkusuz saz ve söz semaha eþlik eder. Bacý bir elinin avucu ile öbür eline tempo tutar. Er kollarýný yana açmýþtýr, bileklerinden baþlayarak uygun biçemde kollarýný oynatýr. Böylece de tempoya uyar. Bunu eþit adýmlarla sazýn ve sözün vuruþlarýna uygun olarak semahçýlarýn oyunu sürdürmeleri izler. Er ile bacý arasýndaki aralýk sürekli korunur.

Erzincan-Maraþ yöresinde semaha kalkan er semah baþlama­dan bacýnýn elinin içini öper. Ama bu törenin yaygýn biçimi bacýnýn erin sað omzuna niyaz etmesi biçimindedir. Ýç Anadolu'da Sivas'tan Toroslara deðin geniþ alanda semahlara böyle baþlanýr.

Kimi bölgelerde semaha erbacý selamlaþmasý ile baþlanýr.

Antalya Alevilerinin bir bölümünde bacý, erin göðsüne bir þedde baðlar. Elmalý'nýn Tekke köyünde bu þedde baðlandýktan sonra bacý secdeye varýr.

Kimi bölgelerde ilk semah yapýlacaðý zaman dede ve tüm cem erenleri topluca ayaða kalkarlar. Semahçýlar gelip dedenin önünde niyaza dururlar. Niyazdan sonra dede ve cem erenleri yerlerine otururlar. Dede bir gülbenk okur. Semaha böylece baþlanýr. Bundan sonraki semahlarda ayaða kalkýlmaz.


SEMAHTA FÝGÜR

Semahlar kökende deðiþik ve güzel figürlere dayanýr. Figürlerin zenginliði ve güzelliði semahlarýn en üstün yanlarýndan biridir. Kö­kende dinsel görünümde halk oyunu olmalarýna karþýn kimi ilkelerle öbür halk oyunlarýndan ayrýlýrlar. Semahlarda bireyin baðýmsýzlýðý ana ilkedir. Hiçbir semah türünde hiçbir biçimde oyuncular arasýnda el ele tutuþulmaz. Her semahçý kendi içinde baðýmsýzdýr. semahlarda baðýmsýz birimlerin bütüne uyumlarý söz konusudur.

Semahlar iki ana figüre dayanýr. Bunlarýn baþýnda kuþun uçu­þunu andýran kollarýn ayný anda kalkýp iniþi figürü gelir. Ýkincisi yürüyüþ ve ayak figürüdür. Bunlar arasýnda da bir uyum vardýr. Semahlarda kol ve ayak figürleri dýþýnda vücudun baþka bölümlerinin figürleri bulunmaz. Müziðin akýþýna göre bunlar ivedi ya da yavaþ biçimde uyumlu olarak hareket ettirilir. Bu, uzun bir vücut eðitimi isteyen bir uðraþtýr. Öbür halk oyunlarýnda olduðu gibi semahlarda da çocuklukta baþlayan bir öðrenme olayý vardýr. Kiþi baþlangýçta izleyi­cidir. Belli bir yaþa deðin semahlarý izler. Sonra ''gençler'', "gönüller'' semahý denen semah türü ile oyunun içine girer. Bu, alýþtýrma daha doðrusu çýraklýk dönemidir. Kiþi daha sonra oynayýþ yeteneðine göre öbür semahlarda yerini alýr.


SEMAH SÖZLERÝ

Semahlar Türkçe sözlü deyiþlerle oynanýr. Bu deyiþler gizemci halk yazýnýn ürünleridir. Hemen her dönemde Türkçe egemenliðini korumuþtur. Baþta Hatayi olmak üzeri Pir Sultan Abdal, Kaygusuz, Nesimi gibi ozanlarýn deyiþleri semah sözü olarak türküleþmiþtir. Us­ta halk ozanlarýnýn dizelerinde Türkçe bir kuyumcu ustalýðý ile iþlen­miþtir. Coþkun ve içli bir þiir geleneði ortaya konmuþtur. Sonra on1arýizleyen birçok yerel ozan ortaya çýkmýþtýr.

Semah deyiþlerinin bir bölümü doðrudan semah sözü olarak yazýlmýþ olmalýdýr. Halk ozanlarýnýn yaklaþýk olarak tümü baðlama çalar. Bu nedenle aþýk sözü halk arasýnda "ozan, baðlama çalan ve türkü söyleyen" gibi geniþ anlam içerir. Halk ozanlarýnýn büyük çoðunluðu bu üç yeteneði birlikte taþýmýþlardýr. Böylece kimi ozanlarýn doðrudan semah sözü yazmalarý ve türküleþtirmeleri doðaldýr.

Dinsel özle beslenen türküler kimileyin belli kurallarý, inançlarý anlatýr. Kimi kez ise sevgiyi dile getirir. Kökende sevgi ana konudur . Öbür konular sevgi ekseni çevresine sanýlmýþtýr. Böylece bu dizelerde türkü yolu ile öðütler verilir. Birlik çaðrýlarý yapýlýr. Sözler dinsel de olsa, dindýþý da olsa hep yaþama sevinci doludur, coþkuludur. Se­mahlar yaþamý kucaklayan türkülerdir. Gerek içerikleri, gerek müzik­leriyle öbür türkülerden ayrýlýrlar. Baþka bir bütünlük oluþtururlar.

Dinsel çarpýcý sözler çevresinde birleþilmiþtir. Bu sözlerin ardýnda yüzyýllarýn acýlarý, baþkaldýrýlarý yatar. Nitekim dinsel tören olan cemlerde söylenen tevhitler de ayný iþlevdedir. "Tevhit" sözü birlik. birleþme anlamýndadýr. Bunlar coþku yüklü çaðýrýþlardýr. Bütün içinde se­mah ve tevhitler oyun ve türkü aracýlýðý ile bir olmayý, birliði amaçlar. Kimi sözcüklerin müzik ve yinelemelerinden yararlanýlýr.

Semah sözlerinde de yörelere göre deðiþiklik vardýr. Müzik ve türkülerde de sürekli deðiþik gelirler. Çeþitli yörelerde yeni semah sözleri doðar. Yeni semahlar geliþir. Törenlerin yaþadýðý sürece bu deðiþme ve geliþmeler sürer. Bu durum yaþamýn deðiþken olmasýndan kaynaklanýr. Çeþitli yörelerde semah sözlerinin deðiþik ezgilerle ve vuruþlarla çalýndýklarý olur. Semah sözleri ile müzik birbirine uygunluk gösterir.


SEMAHIN ORTAMI

Ýlke olarak semahlar dinsel tören olan "cem" ya da "görgü, görüm" de yapýlýr. Kutsal inanç bütünün bir birimidir. Salt oyun iþlevinde algýlanmaz. Semaha kalkýþtan oturuþa deðin tüm kurallar yöre­lere göre kimi ayrýlýklar gösterse bile, belirlenmiþtir. Bu kurullar yerine getirilmeden semah dönülmez. Her iþlem zincirin bir halkasýný oluþturur.

Semahlarýn yapýldýðý yerlerde etkin bir sýkýdüzen egemendir. tüm görgü töreni boyunca olduðu gibi semahlar süresince de gürültü yapýlmaz. Ayrýca semahlar çalýnýp söylenirken sigara kullanýlmaz. bir þey yenip içilmez. Diz üstü ya da baðdaþ kurulup oturulur. Gürültü edenler, uygun olmayan davranýþta bulunanlara çeþitli cezalar verilir. Bu cezanýn biçimi dedenin ve toplumun kararýna baðlýdýr. Ceza olarak, toplum için yiyecek, içecek gibi bir þey aldýrýlabilir. Kiþi bir süre ­törenden dýþarý atýlabilir. Ceza verme konusunda da yerel ayrýlýklar vardýr. Doðuda suçlunun eline bir kova verilir, bir süre bir kýyýda bekletilir. Sivas-Malatya yöresinde dara çekilir. Kiþinin suçu aðýr ol­duðunda asa ile vurularak cezalandýrýldýðý olur.

Alevi dinsel törenleri "Görgü'', "Muhabbet cemi" ve ''Abdal Musa" olmak üzere üçe ayrýlýr. Görgü cemi yýllýk dinsel törendir. Ýnanca göre bir yýl içinde yapýlanlarýn hesabý verilir. Muhabbet cemleri her­hangi bir fýrsat nedeniyle bir araya gelindiðinde yapýlan cemlerdir. Abdal Musa ise görgülerin sonunda ya da görüm yapýlmadýðý yýllarda tüm toplumu birlikte tutmak amacýyla bir akþam içine sýðdýrýlan din­sel törenlerdir.

Semahlar muhabbet cemlerinde cemin sonuna doðru yapýlýr. Muhabbet toplantýsýnýn sonunda tüm er ve bacýlar semaha kalkar. Birinci deste okuyucularý mürþidin iki yanýnda, ikinci deste okuyucu­larý onlarýn karþýsýnda, üçüncü deste okuyucularýn tören odasýnýn sað ve sol yanýnda yer alýrlar. Birinci deste deyiþin ezgisini okur. Ýkinciler bu ezgiyi bir üçlü aþaðý ve yarým ölçü sonradan baþlama üzere çok sesli biçimde yineleyerek izlerler. Parçanýn sonundaki "la" sesin­de birleþirler. Birinci bölümün yinelenmesi ve ikinci bölümün okunmasý da bu biçimde söylenerek sürdürülür. Bu okunuþ sýrasýnda yanlarda duran üçüncü destedeki kiþiler notadaki seslere ''Ya þah-ý Velayet'' diye tempo tutarlar. Orada semah yapanlar da ezginin ve baðlamanýn vuruþlarýna uygun biçimde ''Ya Þah.. Ya Þah'' diye çaðrýþýrlar.

Görgü cemlerinde belli aralýklarla semah yapýlýr. Ancak bunlar­da da bir sýra izlenir. Önce tören baþlar. Çerað uyandýrýlýr. Aþýklar sazlarýna sarýlýp bir iki deyiþ okurlar. Ýlk semah bundan sonra cemi yöneten dede ya da babanýn izni ile yapýlýr. Önce aðýr ve yavaþ hare­ketli semah deyiþleri ile baþlanýr.

Semahlarý cemden ayrý düþünmek ve incelemek yanlýþtýr. Gerek Aleviliðin kutsal kitabý Buyruk'ta; gerekse halk arasýnda semah on iki hizmetten biri olarak sayýlýr. Ancak zaman akýþý içinde semahlarýn oynandýðý ortamda da bir yumuþama olmuþtur. Giderek dede katýnda yapýlan toplantýlarda da oynanmaya baþlanmýþ, bunu daha geniþ eðlentilerde oynanmasý izlemiþtir. Katý kurallara girmeyen Alevi toplumu ''dinsel ortam'' kuralýnda da direnmemiþtir. Mutlu günlerde, eðlencelerde bir banþ þöleni gibi, barýþ sevinci içinde yapýlýr olmuþtur. Topluluðu daha canlý, daha neþeli tutabilme iþlevini üstlenmiþtir. Gü­nümüzde düðünlerde bile oynanmaktadýr.


SEMAHTA DÜZEN

Semah oyununa önce yavaþ hareketli semahla baþlanýr. Bu ge­nelde oyunlarýn yaygýn kuralýdýr. Yavaþ oyun, bir giriþ bir ýsýndýrma amacý güder. Ardýndan ivedi hareketli bir bölüm gelir. Semahlarda da bu kural geçerlidir. Semahlar genellikle ''aðýrlama'' ve ''yeldirme'' bö­lümleri olmak üzere iki bölümden oluþur. Doðal olarak ilk semah aðýrlamadýr. Kiþinin oyuna hazýrlanmasý amacý güder. Söz ve ezgi bu aðýrlamaya göre seçilmiþtir. Hareketler de bu düzene uygundur.

Aðýrlama cemde ayak kesilmeksizin yapýlan ilk semah olarak tanýmlanýr. Aðýrlamada erler kollarýný saða sola hareket ettirirler. Bacýlar kollarýný omuz düzeyinden daha yukarýya kaldýrmamak üzere ayný hareketi yan tarafa doðru yaparlar. Söz ve ezgiye uygun olarak ayaklar ileri geri atýlýr.

Semahlar konusunda yaptýðým araþtýrmalarda genellikle Semahtan bahsederken ''oyundur", ''oynanýr'' gibi sözcüklerde karþýlaþtým. Kendisinin kitabýndan faydalandýðým Sayýn Yazar Fuat Bozkurt'ta semahlar konusunu anlatýrken oyun, oynanýr, semahçý gibi sözcükler kullanmýþtýr. Bana göre aslýnda bu sözcükler yerine icra edilir, dönülür ve semazen sözcüklerinin kullanýlmasý daha uygundur.

Semahlar dinsel nitelikler taþýdýklarýna göre diðer halk oyunlarýndan ayrýlmalýdýrlar. Alevi toplumunda kesinlikle ''Semah oynama'' veya "Semah oyunu'' gibi terimler kullanýlmaz. "Semah dönme'' veya "dönülür" gibi sözler kullanýlýr.

Semahlarýn oyun mudur? deðil midir? konusunda Sayýn Ýbrahim ÖZER (Ýbrahim Dede) þöyle düþünüyor:
Ýnsanlar maneviyatta ve tasavvuf ilmine göre basamaklarla, inanarak ve inandýklarý o güçle Allah'a varmayý düþünürler. Bunu þu þekilde tarif edebiliriz.

1. Þeriat Kapýsý 2 .Tarikat kapýsý

3. Marifet Kapýsý 4. Sýrr-ý Hakikat Kapýsý Semah'ýn tarifi þöyle

düþünülebilir. Þeriat kapýsýnda yani birin­ci basamakta adý geçen semah bir folklor oyunu olarak düþünülür ve her yörenin kendine has figürleriyle icra edilir.

Tarikat kapýsýnda, yani ikinci kapýda semah, gerek Alevilerde, gerek Mevlevilerde, gerek Kadirilerde, gerek Nakþibendilerde yapýlan ibadetin bir nevi, bir bölümü olarak düþünülebilir. Aleviler bu semahý baðlama eþliðinde yaparlar. Mevleviler bendir eþliðinde yaparlar, Kadi­riler ve Nakþibendiler davulbazlar eþliðinde yaparlar.

Üçüncü kapý ve üçüncü basamak olan marifet kapýsýnda semah, ilahi bir aþkýn vermiþ olduðu bir iksirdir. Bu aþk geldiðinde o insan sokakta bile dönebilir. Ve hiç bir çalgýya ihtiyaç görmeksizin de­mircinin demire vurmuþ olduðu tempoyu dahi kendine bir müzik kabul ederek o aþka ve meþke kendini kaptýrýr ve böylece 4. kapý olan Hakikat kapýsýna yol bulduðuna inanarak kendisini tatmin etmiþ olur.

Henüz birinci basamakta olan kiþiler için semah bir oyun sayýlabilir. Çünkü burada kiþi henüz çýraklýk dönemindedir ve ibadet olayýnýn içine girmemiþtir. Bir nevi acemilik dönemidir. Tarikat kapýsýna gelince semah oyun olmaktan çýkar. Çünkü kiþi Semahýn ibadetin bir parçasý olduðunu anlamýþtýr ve bunu ibadet amacýyla yapmaktadýr.

Sevim Coþkun-Sivas Semah ve Halaylarýnýn Karþýlaþtýrýlmasý



ALINTI
http://www.turkuler.com/thm/semah.asp
[/b:3346540b31]