Kaygýlarý önleme yöntemleri
Spor, zararlý maddelerden ve bizi strese sürükleyecek unsurlardan uzak durmak, saðlýmýzý tehdit eden kaygýlardan kurtulmanýn ilk þartlarýndan. Anksiyeteyle baþ etmek için neler yapmalýyýz ?
Kaygýyý azaltacak birçok yol var ve herkes, kendisine hangi yöntemin uyduðuna karar vermeli. Uzmanlarýn önerdiði çeþitli yöntemler var. Hayat tarzýný deðiþtirmek, fiziksel egzersiz, yoga, davranýþ tedavisi, biliþsel terapi, antidepresifler ve anksiyete ilaçlarý...

Hayat tarzý
Araþtýrmacýlar, þeker, kafein, nikotin, alkol ve her türlü uyuþturucu – uyancýnýn kullanýlmamasýný öðütlüyorlar. Yeterli sürede iyi uyumak, düzenli bir yaþam sürmek, saðlýklý beslenmek ve stresten uzak durmak (örneðin iþ ortamý), yaþam biçimini deðiþtirmek denildiðinde dikkate alýnacak noktalar.

Fiziksel egzersiz
Ýlaç kullanmaya ve davranýþ tedavisine baþlamadan önce, çoðu insan, kaygýyla tek baþýna baþa çýkmaya çalýþýyor. Spor yapmak genellikle iþe yarýyor. Bir zamanlar, spor yaptýktan sonra salgýlanan endorfinin doðal bir anksiyete önleyici kimyasal olduðu sanýlýyordu. Günümüzde o kadar emin deðiliz, ama hastalýklar üstünde yapýlan araþtýrmalar, günde yarým saat yürümenin insaný rahatlattýðýný gösterdi.

Yoga
En etkili terapilerden biri de yoga. Yoga hem bir fiziksel egzersiz hem de meditasyon. Solunum tekniklerine baðlý olarak zihni sakinleþtiriyor. Zaten, panik atak sýrasýnda yavaþ nefes almak iþe yarýyor; çünkü kalp ritmi düþüyor ve beden oksijenle ferahlýyor. Bazý anksiyete hastalarý meditasyon yapýyor ya da masaj yaptýrýyor.

Davranýþ tedavisi
Beyinde alarm çanlarý çalmaya baþladýðýnda, ilk yaptýðýmýz þey alarmý kapatmak. Araþtýrmacýlar ise tersini yapýyor. Artýk duymayacak hale gelene kadar sese alýþmak istiyorlar. Fobiler, saplantýlar ve panik ataklara karþý geliþtirilen standart tedavi korkuyla yüzleþmek: Örümcekten korkan birine örümcek lafý etmekle baþlayýp, örümceði eline koymaya kadar uzanan, dozu yavaþ yavaþ artýrýlan aþamalý bir terapi. Bu tedavinin riski, yanlýþ uygulandýðýnda anksiyetinin artmasý. Becerikli bir doktorun elinde, fobiler 2-3 seansta iyileþtiriliyor. Saplantýlar ve toplumsal anksiyetenin tedavisi ise çok daha uzun sürüyor.

Biliþsel terapi
Bu terapide, hastalar neden korktuklarýný düþünmeye teþvik ediliyor. Kiþi, dünyayý akýlcý þekilde yorumlamasý ve gerçek risklere uygun bir dünya görüþü benimsemesi doðrultusunda cesaretlendiriliyor. Sosyal anksiyete hastalarý, kýsýk sesle konuþan iki kiþinin, onun hakkýnda dedikodu yaptýðýný sanabiliyor. Biliþsel terapistler ise, yeniden sonuç çýkarmayý öðretiyorlar. Artýk, biliþsel terapi ile davranýþ tedavisi bir arada uygulanýyor. Bu, daha etkili bir yaklaþým.

Antidepresifler
Konuþma terapisi ya da yaþam biçimini deðiþtirmek iþe yaramadýðýnda veya tedaviyi kuvvetlendirmek gerektiðinde, anksiyete önleyici ilaçlar kullanýlýyor. Bunlar serotoninin geri emilimini etkileyen seçici-alýcý kimyasallar (SSRI). Bazý ilaçlar toplumsal anksiyeteyi iyileþtiriyor, bazýlarý takýntý-saplantýlara ya da panik ataklara iyi geliyor. Bu ilaçlarýn bileþimi hedef hastalýða göre deðiþiyor ve her biri ayrý bir serotonin alt sýnýfýný etkiliyor. Aðýz kuruluðu, uyku cinsel istekte azalma gibi yan etkiler hastadan hastaya deðiþiyor. Serotonin-noradrenalinin geri emilimini etkileyen seçici-alýcý ilaçlarsa yeni bir grup (SNRI). Bunlar, anksiyeteye karþý daha etkili; çünkü, böbreküstü bezlerinin salgýladýðý noradrenaline de müdahale ediyorlar. Noradrenalin saldýr ya da kaç tepkisinin kimyasal bileþeni ve serotoninle birlikte anksiyetenin daha iyi denetlenmesini saðlýyor. Ancak, yan etkilerinden anlaþýldýðý üzere, bu ilaçlar sakinleþtirici ve uyuþturucu. Ne yazýk ki, bedenin doðal dengelerini bozmadan tedavi eden ilaçlar henüz geliþtirilemedi.

Anksiyete ilaçlarý
Antidepresif ilaçlarýn bir handikapý var: Tedavi baþladýktan bir ay sonra etki göstermeye baþlýyorlar. Bu, akut anksiyete krizleri yaþayanlar için fazlasýyla uzun bir süre. Nitekim, derhal etki eden hýzlý sakinleþtiricilerle iþe baþlamak öneriliyor. Örneðin, benzodiyazepin, bunalým savarlar yetiþene kadar bir geçiþ görevi görüyor. Bunlar baðýmlýlýk yapan ve iyileþtirmediði halde belirtileri gizleyen ilaçlar. Kýsa süreli olarak ve doktor kontrolünde kullanýlmalarý þart.

Ne kadar kaygýlýsýnýz ?
Herkes belli durumlarda kaygýlanýr, ama anksiyete rahatsýzlýðý baþka bir þey. Hastalandýðýnýzdan kuþkulanýyorsanýz, mutlaka uzman doktora baþvurun. 12 çeþit anksiyete hastalýðý var. Burada en yaygýn 5 ´i gösteriliyor.

Panik atak rahatsýzlýðý
Nedir : Sürekli tekrarlanan ve beklenmedik anlarda ortaya çýkan akut kaygý ataklarý. 10 dakika içinde doruk noktasýna ulaþýyor. Kalabalýk bir asansör gibi sýradan durumlarda bile, gerçek bir tehlike olmadan ortaya çýkabiliyor.
Belirtiler : Çarpýntý, göðüs aðrýsý, terleme, ürperme, titreme, hýzlý ve kesik kesik soluk alma, bulantý, gerçekdýþýlýk hissi, özdenetimini yitirme ya da ölme korkusu.
Ne zaman yardým almalý : Bu belirtilerden ikisi, en az iki durumda, bir arada gözlendiyse.

Fobiler
Nedir : Belli nesne ya da durumlardan korkmak. Genellikle, anksiyete eþlik ediyor. (Nesnelerden ve yerlerden uzak durma isteði, tiksinme gibi duygularla karýþtýrýlmamalý ).
Belirtiler : Korkulan yer ve durumlardan kaçýnmak için stratejiler benimseme, o nesne ya da durumla karþýlaþma korkusu, aþýrý korktuðunun farkýnda olma, ama önleyememe; o nesne ya da durumu düþünmekten bile korkma.
Ne zaman yardým almalý : Yýlanlardan korkmak ya da yüksek yerlere çýkmayý sevmemek gibi normal kaçýnma duygularý sorun deðil. Ancak, kendine zarar verircesine aþýrý tepki gösteriliyorsa doktora gitmeli.
Obsesif-kompulsif bozukluk (OKB)
Nedir : Belli düþünce ve görüntüleri sürekli aklýna getirme, tuhaf ve anlamsýz davranýþlarý bir tören havasýnda tekrarlama. Bu tip davranýþlar yaþamý çok etkiliyor.
Belirtiler : Saplantýlý düþüncelerin akýldan çýkmamasý ve baþka düþünceleri bölmesi, bu düþüncelerden kurtulmak için baþarýsýz bir þekilde çaba gösterme, akýldýþý düþünceler olduðunun bilincinde olma, kaygý halinden kurtulmak için hep ayný þeyleri yapma ( devamlý el yýkamak gibi ) ya da ayný þeyleri düþünme (örneðin dua etme).
Ne zaman yardým almalý : Ritüelleþmiþ davranýþlar çok zaman alýr. Bu belirtilerden biri görüldüðünde doktora gitmeli. Bazý araþtýrmacýlara göre, takýntýlý ve saplantýlar gerçek bir anksiyete rahatsýzlýðý deðil. Ancak bunalým savar ilaçlarla kolayca tedavi edilebiliyor.

Travma sonrasý stres bozukluðu
Nedir : Çok zarar verme tehlikesi bulunan korkunç bir olayý yaþadýktan ya da duyduktan sonra (deprem gibi) devamlý korkmak ve kaygý duymak. Travmadan bir ay sonra geçen korkularla karýþtýrýlmamalý.
Belirtiler : Olayýn acý verici anýlarýný rüyalarda anýmsama, bir þey olayý hatýrlattýðýnda çok kaygýlanma; olaya dair düþünce, duygu ve davranýþlarý hatýrlamaktan kaçýnma, huzursuzluk, zor uyuma, baþkalarýndan uzaklaþma, günlük olaylarla pek ilgilenmeme, bir çeþit kadercilik ve geleceðin önceden belirlenmiþliðine iliþkin endiþeler.
Ne zaman yardým almalý : Bazen, travma sonrasý stres bozukluðu olaydan altý ay sonra kendini gösteriyor. Her ne olursa olsun, belirtiler gözlenir gözlenmez doktora gitmeli.

Genel kaygý rahatsýzlýðý
Nedir : Aþýrý kaygý ve endiþeler, 6 ay boyunca, iki günde bir tekrarlanýyorsa ortaya çýkýyor. Ara sýra kapýldýðýmýz ciddi endiþelerle karýþtýrýlmamalý.
Belirtiler : Huzursuzluk, uykuya dalma güçlüðü, yorgunluk ve kas aðrýsý.
Ne zaman yardým almalý : En az üç belirti, üç aydýr etkiliyorsa.

Ümit veren araþtýrmalar
Serotonin, merkezi sinir sisteminde sakinleþtirici ve mutluluk verici etki yaratan bir nöromedyatör. Diðer bütün hormonlar gibi, o da organizmada sadece üretilmekle kalmýyor, ayný zamanda düzenli olarak geri emiliyor. Uygun etken maddeler yardýmýyla bu doðal geri emilim iþlemi engellenerek, serotonin hormonunun düzeyi yükseltebiliyor.
Her ne kadar Profesör Borwin Bandelow gibi bazý araþtýrmacýlar, korkunun hormonal að sistemine müdahale etmeyi prensip olarak riskli bulsa da, dünyanýn her yerinden araþtýrmacýlar, bu alanda kullanýlabilecek yeni çözümler arýyorlar. Bu konuda üç geliþme, gelecek için dikkate deðer görülüyor.
CRH (Corticotropin releasing hormone) etkisinin kontrolü: Bu hormon amigdalin emriyle salgýlanýyor ve bir dizi iþlemden sonra stres hormonunun oluþumuna katkýda bulunuyor. Yüksek CRH düzeyi, korku rahatsýzlýklarýnýn yönetmenlerinden biri kabul ediliyor. Tek bir hedef var: Beyinde bu hormonu tutan reseptör molekülleri, ilaçlarla etkilemeye çatýþmak.

Vücutta bulunan ve korkuya karþý kontrolü saðlayan sistemin güçlendirilmesi: Kalbin kulakçýklarýnda stres hormonunun salgýlanmasýna karþý antagonist etkiye sahip ANP (Atrial Natriüretik Peptid) hormonu üretiliyor. Bu, stres hormonunun fazla salgýlanmasýný önleyen bir güvence sistemi gibi iþlev görüyor. Belirli maddeler yardýmýyla ANP reseptörleri desteklenmeye çalýþýlýyor. Böylece, çok fazla korkan insanlar biraz daha yüreklendirilmiþ olacaklar.

Vazopressin düzeyinin kontrolü: Bu, vücuttaki su düzeyini ayarlayan bir hormon. Ancak, yakýn zamanda bu hormonun korkunun biyokimyasýnda da olumlu etkiye sahip olduðu keþfedildi.
Dr. Martin Keck bu üçüncü bulguyu ümit verici buluyor. Max Planck Enstitüsü nde yaptýðý deneyler, vazopressin konsantrasyonuna etki eden maddelerin, korkan fareleri cesaretlendirdiðini ortaya çýkardý. Ancak bu maddeler cesur fareleri, daha da cesur hale getirmiyordu. Araþtýrmacýlar için anti korku maddelerinin, panik yaþamayan insanlar üzerindeki bu sýfýr yan etkisi, tedaviye ihtiyacý olan insanlardaki olumlu etkisi kadar önemli. Dr. Keck "Yaþam, risklere karþý hazýrlýklý olmak ile korku arasýnda marifetli bir denge ister" diyor. Aksi takdirde aþýrý cesur fareler, doðada kediler için kolay birer av olurlardý.

KAYNAK : Focus Popüler Bilim ve Kültür Dergisi Mart 2004




ALINTI