Türküler



Türkü: Türki kelimesinden geliþen ve "Türk'e ait" anlamýna gelen bu kelime genelde bütün kýrýk havalar (ritmli ezgiler) için kullanýlmaktadýr. Türkler'in Türkü, Türkmenler'in Türkmani, Varsaklar'ýn varsaðý adý ile anýlan halk þarkýlarýnýn adýdýr. Çoðunlukla hece vezni, az olarak aruz vezni ile yazýlmýþlardýr.Yapý olarak en önemli özellikleri, çoðunlukla tek cümleli ve bir bölümlü olmalarý, ayrýca bezekli ve sekileme göstermeleridir. Yine türkülerde genel olarak on zamanlýya kadar usûller kullanýlmýþtýr.

Ayrýca "Türkü" Türk Halk Edebiyatýnda bir þiir türüdür. Ancak kitabýmýzda halk müziðindeki "Türkü" kavramý ve türleri üzerinde durulacaktýr.

Türküler için bugüne kadar yapýlan çeþitli sýnýflamalar aþaðýdaki gibidir.

a- Sözel türlerine göre türküler:

Buradaki sýnýflandýrmada esas halk edebiyatýndaki türlerin dikkate alýnmasýdýr. Halk edebiyatý konusunda bu türler; mani, semaî, koþma, hoyrat, kalenderi, destan, nefes, tecnis, satranç gibi formlardýr. Þiirsel yapýsý mani olan bir türkiye mani denmektedir. Bu þekilde diðerleri de adlandýrýlmaktadýr.

b- Sözel içeriklerine ve ezgilendiriliþ amaçlarýna göre türküler:

Bu tür sýnýflandýrmada esas, sözlerin içerdiði konular ve ezgilendiriliþ amaçlarýna göre olmaktadýr.
1-) Ölüm veya doðal afetlerden sonra yakýlan ve konulan anlatan türküler ki bunlara Aðýt denir.
2-) Güzellik konularýný içerenlere; Güzelleme
3-) Aþk ve sevda konularýný anlatanlara; Sevda Türküleri
4-) Kahramanlýk ve yiðitlik olaylarýný anlatanlara; Yiðitleme veya Koçaklama.
5-) Güldürücü ve komik olaylarý anlatanlara; Satirik Türküler
6-) Dua içerenlere; Alkýþ
7-) Çeþitli meslekleri konu edenlere; Ýþ ve Meslek Türküleri
8-) Eþkýyalarla ilgili konularý anlatanlara; Eþkýya Türküleri
9-) Beddua içerenlere; Ýlenç veya Kargýþ
10-) Düðün ve kýna törenlerini konu edenlere; Düðün ve Kýna Türküleri.
11-) Bebekleri uyutmak için okunanlara; Ninni
12-) Sohbet toplantýlarýnda okunanlara; Sohbet Türküleri
13-) Askerlikle ilgili olanlara; Asker Türküleri
14-) Yolda okunanlara; Yol Türküleri
15-) Çeþitli halk oyunlarý ile okunanlar, o oyunun adý ile ilgili, Horon veya Bar Türküsü gibi adlandýrmalar yapýlmaktadýr.

c- Ayaklarýna (makamsal yapýlarýna) göre türküler:

Bu þekilde adlandýrmalar türkünün bilinen ve yaygýn bir "Ayak" adý varsa buna göre yapýlmaktadýr. Örneðin; Kerem Türkü, Garip Türkü, Hüseynî Türkü gibi. Tabii ki bu tip sýnýflamalar hiçbir zaman saðlýklý ve doðru olmamakta, yöresel folklorik terimlerin dýþýna çýkamamaktadýr.

d- Son bir sýnýflandýrma da yörelerine göre yapýlmaktadýr:

Örneðin; Aydýn türküsü, Konya Türküsü, Doðu Anadolu türküsü, Karadeniz Türküsü gibi.

Yukarýda belirtilen dört ayrý sýnýflandýrma hiçbir zaman gerçek bir tür sýnýflandýrmasý deðildir. "Tür" olabilmesi için çeþitli öðeleri bünyesinde toplamýþ olmasý gerekmektedir. Oysa yukarýda belirtilen sýnýflandýrmalar sadece bir veya birkaç özellik gözönüne alýnarak yapýlmýþtýr. Bugüne kadar yapýlan bu sýnýflandýrmalarý gördükten sonra þimdi Geneleksel Türk Halk Müziði'nde gerçek anlamda "tür"leri inceleyelim.

a- Azeri türküleri: Bunlarda türü belirleyen en önemli öðeler; Usûl, çalgýlar, makam ve aðýzdýr.

Genelde 6/8 ve 12/8'lik usûller kullanýlýr.

Tar, garmon ve akordeon'un en önemli çalgýlarý oluþu, bu türlerde onyedili perde dizgesinin yanýsýra, tampere dizgesinin de (Batý müziði sistemi) kullanýlmasýna sebep olmuþtur. Ritm saz olarak koltuk davulu (doli) kullanýlmaktadýr.

Segah ve Nihavend makamlarý en çok kullanýlan makamlardýr. Özellikle segah makamýnýn çok kullanýlmasý nedeni ile GTHM'deki bütün "SÝ" kararlý türkülere, Azeri ayaðýnda türküler denmiþtir. Tabii ki çok hatalý bir adlandýrmadýr.

Kars ve çevresine ait pek çok türkünün Azeri türkülere büyük benzerlik göstermesi coðrafi konum nedeni ile çok doðaldýr.

b- Karadeniz Türküleri: Karadeniz türkülerinde, türü belirleyen unsurlar;
usûl, çalgýlar, aðýz ve baðlamadaki tavýrdýr. Ayrýca bu türkülerin büyük bir kýsmý oyunlara eþlik etmek için okunurlar.

Usûl olarak, 7/16, 7/8, 5/8'lik usûller kullanýlmýþtýr. Tulum, zurna ve Karadeniz kemençesi türün çalgýsal özellik gösteren çalgýlarýdýr. Ayrýca baðlama (Uzun sap, bozuk düzen) yaygýn olarak kullanýlmakta ve kendine ait Karadeniz tezenesi ile tavýr özelliðini göstermektedir. Seslendirmede kullanýlan Karadeniz aðzý (þivesi) türün bir diðer özelliðidir.

c- Konya Türküleri: Bu türde, baðlamadaki özel Konya tavrý ve seslendirmede yapýlan triller kendini kabul ettirmiþlerdir.

d- Rumeli Türküleri: Bu türkülerde, aðýz ve baðlamadaki tavýr türü belirleyen en önemli öðelerdir. Bu türkülerin de bir kýsmý oyunlara eþlik olarak okunur.

Genelde 5/8, 7/8,7/16'lýk usûller kullanýlmýþtýr. Seslendirmede yöresel aðýz "þive", baðlama ile icrada Trakya tavrý görülür. Kent merkezlerinde baðlamanýn yaný sýra, keman, kanun, ud gibi GTSM çalgýlarý da kullanýlmaktadýr.

Bulgaristan, Yunanistan ve Yugoslavya'da yaþayan Türkler'in bu türdeki türkülerinin oluþu, asýrlarca ayný siyasi topluluk içinde olan insanlarýn kültür birlikteliðinden baþka bir þey deðildir.

e- Teke Zortlatmasý (Teke Yöresi Türküleri): Bu tür adýný, Teke yöresi olarak bilinen bölgeden almaktadýr. Bölgenin adý, Teke beyliðinden gelmektedir. 1277 yýlýnda Karamanoðlu Mehmet Bey'in izniyle, Teke Paþa bir beylik kurmuþ ve bu beyliðe kendi adýný vermiþtir.

Teke yöresini kapsayan yerler þunlardýr; Burdur'un tamamý, Fethiye, Ortaca (Muðla), Acýpayam, Kýzýlhisar, Honaz (Denizli), Dinar Baþmakçý (Afyon), Yalvaç, Þark-i Karaaðaç (Ýsparta), Cevizli, Akseki, Manavgat, Alanya (Antalya)

Türe adýný veren "Teke Zortlamasý" deyimi ise þuradan gelmektedir: Yörede çok yaygýn olarak beslenen keçinin erkeðine teke denmektedir. Bu hayvanlarýn özellikle eþleþme zamanýnda yaptýðý sýçramalar ve hareketler bu türün oyunlarýna yansýmýþtýr. Ancak bazý araþtýrmacýlar bu adýn, yörenin adýndan da geldiðini sanmaktadýrlar.

Türün en belirgin öðeleri usûl, baðlamadaki çalýþ tavrý ve oyunlara eþlik olarak okunmasýdýr.

9/8'lik usûlün Geleneksel Türk Sanat Müziði'nde Aksak ve Raks Aksaðý olarak bilinen þeklinin 9/16'lýk türevi teke zortlatmasýnýn en belirgin unsurudur. Muzaffer Sarýsözen Teke Yöresinde özellikle Ýsparta çevresinde kullanýlan 9/16'lýk usûle "Gakgili havasý" dendiðini belirtmiþtir. Hamit Çine de, köy kadýnlarýnýn, tepsi, tencere kapaðý, leðen çalarak teke oyunlarýný oynamasýna "Dýmýdan" dendiðini söylemektedir.

f- Yozgat Türküleri: Bu türü belirleyen en önemli öge, baðlamadaki,Yozgat
Tavrý olarak veya "Sürmeli" olarak bilinen bir tavýrla çalmýþýdýr. Ayrýca seslendirmede yapýlan triller ve gýrtlak hareketleri aðýz olarak da bu türe baþka bir özellik kazandýrýr.

Baðlamada aðýr (Andante) bir çalýþ tarzý içinde, tezene ile uzun süreli seslerde ve senkoplarda tiriller yapýlýrken, klavye üzerindeki elin yaptýðý çarpmalar da tavrý tamamlar.

Yozgat tavrýný radyolara getiren, tanýtan ve yaygýnlaþmasýný saðlayan Nida Tüfekçi Hoca'dýr.

Türk Halk Müziði repertuvarý içinde, bazý türkülerin belirli yerlerinde Yozgat tavrý kullanýlmaktadýr. Ancak bunlar kýsa pasajlar halinde yer yer olmaktadýr. Yapýlan araþtýrmalar sonucu gerçek Yozgat tavrýný gösteren Yozgat türküleri mevcut repertuvar içinde sekiz tanedir.

1- Asker yolu beklerim,
2- Ali'min çamda buldum izini,
3- Çamlýðýn baþýnda tüter bir tütün,
4- Dersini almýþ da ediyor ezber,
5- Eðdim kavak dalýný,
6- Hastahane önünde incir aðacý,
7- Sabahýnan eser seher yeli mi, 8-Yaz gelirse.




ALINTIDIR